Żart: ile ma znaczeń i kiedy przestaje być zabawny?
Żart to dowcipne wypowiedziane zdanie lub krótka scenka mająca rozśmieszyć, a także rzecz, którą traktuje się niepoważnie.
Żart bawi, dopóki wszyscy wiedzą, że to żart. Granica między dowcipem a przykrością przebiega tam, gdzie ktoś przestaje się śmiać. Słowo funkcjonuje w wielu stałych połączeniach, od „żartem” po „bez żartów”.
- Dowcip, śmieszna uwaga. *Opowiedział świetny żart.*
- Psikus, figiel. *To tylko żart, nie wysyłaj policji!*
- Rzecz niepoważna. *Rozwiązanie zadania okazało się żartem.*
- Ironiczne określenie czegoś słabego. *Ta pensja to żart.*
Odmiana
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | żart | żarty |
| Dopełniacz | żartu | żartów |
| Celownik | żartowi | żartom |
| Narzędnik | żartem | żartami |
| Miejscownik | żarcie | żartach |
| Wołacz | żarcie! | żarty! |
Przykłady
- Mówię to żartem, nie bierz tego na serio.„Żartem” jako przysłówek: dla zabawy.
- Nie ma żartów, teraz to poważna sprawa.Zwrot zapowiada zmianę tonu.
- Opowiadał o żarcie, który zrobił koledze.Miejscownik „o żarcie” mylony z „żarcie” (jedzenie).
Pułapka: o żarcie
- Miejscownik od żartu brzmi „żarcie” (*rozmawiali o żarcie*), a identycznie wygląda mianownik potocznego rzeczownika *żarcie*, czyli jedzenia (*dobre żarcie w stołówce*). Różni je rodzaj i odmiana: żart jest męski, żarcie nijakie. Dlatego „o żarcie” bez kontekstu bywa dwuznaczne, a „o żarciu” dotyczy już tylko jedzenia.
- Rodzina wyrazów: *żartować, żartobliwy, żartowniś, żartem*. W całym gnieździe pisze się ż.
- Zwroty: *żarty na bok* (mówmy poważnie), *w żartach* (nie na serio), *stroić żarty* (żartować sobie).
- Pokrewne słowa to dowcip i śmiech.
Czy „żart” to to samo co „dowcip”?
Znaczenia się pokrywają. Dowcip jest zwykle ułożoną historyjką, żart bywa spontaniczny.
Dlaczego „żart” przez „ż”?
Bo w jego rodzinie wyrazów (*żartować, żartobliwy*) nie pojawia się „rz”, więc pisownię z „ż” po prostu trzeba zapamiętać.