Zakaz: kiedy prawo mówi „nie”
Zakaz to nakaz niepodejmowania jakiegoś działania, wprowadzony przez przepis, władzę lub zwyczaj. Przeciwieństwem zakazu jest nakaz lub zezwolenie.
Zakaz to rzeczownik, który pojawia się na tablicach, w prawie i w domu. Rodzic mówi „masz zakaz grania”, urząd „obowiązuje zakaz wjazdu”, a w ten sam sposób brzmi znak „zakaz parkowania”. Wszędzie oznacza coś, czego nie wolno robić.
- Prawny zakaz. *Zakaz palenia w lokalach.*
- Znak drogowy. *Zakaz zawracania.*
- Domowa reguła. *Mam zakaz słodyczy przed obiadem.*
- Ograniczenie administracyjne. *Zakaz zgromadzeń.*
Odmiana
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | zakaz | zakazy |
| Dopełniacz | zakazu | zakazów |
| Celownik | zakazowi | zakazom |
| Biernik | zakaz | zakazy |
| Narzędnik | zakazem | zakazami |
| Miejscownik | zakazie | zakazach |
Przykłady
- Obowiązuje zakaz palenia w pomieszczeniach.Konstrukcja z „obowiązuje”.
- Wprowadzono zakaz wjazdu samochodów.Zakaz może dotyczyć miejsc i osób.
- Złamał zakaz zbliżania się.Jest to środek prawny stosowany w sprawach przemocy.
Zakaz, nakaz, rozkaz
- Zakaz mówi, czego nie robić; nakaz — co należy zrobić.
- Rozkaz wydaje przełożony i dotyczy konkretnego działania, nie ogólnej zasady.
- Czasownik: zakazać (dokonany) i zakazywać (niedokonany); *zakazuję ci* z celownikiem.
- Przymiotnik: zakazany, np. *owoc zakazany*, czyli kuszący, bo niedozwolony.
Zakaz może mieć różną siłę. Zakaz prawny wynika z ustawy i grozi sankcją, zakaz regulaminowy obowiązuje na terenie instytucji, a zakaz rodzicielski dotyczy domu. Warto też odróżniać zakaz bezwzględny od względnego, który dopuszcza wyjątki za zgodą odpowiedniego organu. Praktyka językowa zwykle nie uwzględnia tych niuansów.
Ciekawym kontekstem jest zakaz w kulturze: w wielu opowieściach to właśnie nakaz „nie otwieraj” czy „nie wchodź” wprawia fabułę w ruch. Bohater łamie zakaz, bo ciekawość bywa silniejsza od rozsądku. Język polski zachował to w przysłowiu „zakazany owoc smakuje najlepiej”.
Czy znak „zakaz” zawsze ma kolor czerwony?
W Polsce znaki zakazu mają czerwoną obwódkę na białym tle, ale istnieją wyjątki.
Co znaczy „zakaz wstępu”?
Że wejście do danego miejsca jest niedozwolone dla osób nieupoważnionych.