Rozkaz: polecenie, które trzeba wykonać
Rozkaz to oficjalne, stanowcze polecenie wydane przez przełożonego, zwłaszcza w wojsku. Z założenia jest obowiązkowe i nie podlega dyskusji.
Rozkaz to polecenie wydane w sposób nakazujący, bez prośby i bez możliwości odmowy. W wojsku rozkaz jest podstawą dyscypliny, ale w przenośni używamy go także w domu i w pracy. Wydaje go przełożony, na przykład dowódca, a wykonuje podwładny.
- Polecenie przełożonego. *Żołnierze otrzymali rozkaz marszu.*
- Odpowiedź wojskowa. *Rozkaz!* — czyli „zrozumiałem, wykonam”.
- Zasada, która rządzi. *Rozkaz serca zwyciężył nad rozsądkiem.*
- Dokument. *Rozkaz dzienny odczytano na apelu.*
Odmiana rzeczownika (rodzaj męski)
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | rozkaz | rozkazy |
| Dopełniacz | rozkazu | rozkazów |
| Celownik | rozkazowi | rozkazom |
| Narzędnik | rozkazem | rozkazami |
| Miejscownik | rozkazie | rozkazach |
| Wołacz | rozkazie | rozkazy |
Rozkaz w zdaniu
- Wydał rozkaz natarcia.Połączenie „wydać rozkaz” jest typowe dla wojska.
- Zrobiłem to na jego rozkaz.Przyimek „na” + biernik: „na rozkaz”.
- Mama nie lubi rozkazów, wolimy prośby.W dopełniaczu liczby mnogiej: „rozkazów”.
Pisownia, tryb i znaczenie
- Pisownia: przedrostek roz- piszemy zawsze przez z, choć przed „k” wymawiamy go jak „s”: *rozkaz* [rosk-], tak jak *rozkład*.
- Gramatyka: *tryb rozkazujący* to forma czasownika (*idź!*, *zrób!*), która zawiera polecenie, stąd nazwa.
- Rodzina słów: *rozkazać*, *rozkazywać*, *rozkazujący*, *rozkazodawca*.
- Synonimy: *polecenie*, nakaz i *dyspozycja*, ale tylko rozkaz brzmi tak stanowczo.
Czy rozkaz i polecenie to to samo?
Nie. Polecenie bywa uprzejme i uznaniowe, a rozkaz wymaga bezwzględnego wykonania.
Co odpowiadamy na rozkaz w wojsku?
Zwykle „Tak jest!” albo „Rozkaz!”, co znaczy „zrozumiałem, wykonam”.
Czy rozkaz można odmówić?
W wojsku zasadniczo nie, z wyjątkiem rozkazu jawnie sprzecznego z prawem lub przepisami.