Samolot — słowo złożone z „sam” i „lot”
Samolot to pojazd latający cięższy od powietrza, napędzany silnikami i unoszony przez skrzydła.
Samolot zna każdy, kto choć raz leciał na wakacje. Polska nazwa jest zbudowana z rodzimych elementów, a nie z obcych: „sam” i „lot”, czyli coś, co leci samo, bez pomocy wiatru. Podobnie powstało słowo *samochód*, czyli pojazd jadący sam. Warto też wiedzieć, że wcześniej w polszczyźnie krążyły nazwy obce, takie jak „aeroplan”, dziś już archaiczne.
- Pojazd latający ze skrzydłami. *Samolot wylądował o czasie.*
- Model lub zabawka. *Chłopiec puszczał papierowy samolot.*
- Potocznie: lot. *Mam samolot o szóstej rano.*
Odmiana
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | samolot | samoloty |
| Dopełniacz | samolotu | samolotów |
| Celownik | samolotowi | samolotom |
| Narzędnik | samolotem | samolotami |
| Miejscownik | samolocie | samolotach |
Przykłady
- Do Gdańska polecę samolotem.Środek transportu stoi w narzędniku, bez przyimka.
- Siedziałem w samolocie przy oknie.Miejscownik ma końcówkę „-ocie” z przesunięciem t → c.
- Kapitan oznajmił, że samolot rozpoczyna zniżanie.Styl komunikatu pokładowego.
Wsiadać, lecieć, wysiadać
- Wsiąść do samolotu, nie „na samolot” (choć „na pokład” jest poprawne).
- Lecieć lub polecieć samolotem — nie „jechać samolotem”.
- Wysiąść z samolotu — przyimek „z”.
- Za sterami zasiada pilot, a statek kosmiczny, taki jak rakieta, to już inny typ pojazdu.
Przyjrzyj się przymiotnikom: samolotowy to przymiotnik od samolotu, a lotniczy dotyczy całego lotnictwa. Mówimy więc „bilet samolotowy”, ale „przemysł lotniczy”.
Czy można powiedzieć „samolot jedzie”?
Lepiej „samolot leci”. Czasownik „jechać” zarezerwowany jest dla pojazdów kołowych i szynowych.
Dlaczego w miejscowniku jest „samolocie”?
W polszczyźnie miejscownik wielu rzeczowników męskich ma zmiękczenie spółgłoski: samolot — w samolocie, kot — o kocie.