Rząd czy rząd? Dwa znaczenia, dwie odmiany
Rząd to organ władzy wykonawczej, ustalający i prowadzący politykę państwa. Drugie znaczenie to szereg ułożonych obok siebie rzeczy lub osób.
Rząd to jedno z najlepszych polskich przykładów tego, jak odmiana rozróżnia znaczenia. W rządzie siedzą ministrowie, w rzędzie siedzą widzowie – a samo słowo jest to samo. Różnica jest drobna, ale w miejscowniku i w liczbie mnogiej bardzo widoczna.
- Władza wykonawcza. *Rząd uchwalił nowy budżet.*
- Szereg. *Uczniowie usiedli w pierwszym rzędzie.*
- Rządzenie. *Rządy dyktatora trwały długo.*
- Rząd wielkości. *Wynik zmieścił się w jednym rzędzie wielkości.*
Odmiana
| Przypadek | Rząd (władza) | Rząd (szereg) |
|---|---|---|
| Mianownik | rząd | rząd |
| Dopełniacz | rządu | rzędu |
| Narzędnik | rządem | rzędem |
| Miejscownik | rządzie | rzędzie |
| Mianownik lm. | rządy | rzędy |
Rząd w zdaniu
- W rządzie zaszły duże zmiany personalne.Miejscownik znaczenia „władza”: rządzie.
- Stali w rzędzie przed kasą.Miejscownik znaczenia „szereg”: rzędzie.
- Rządy tego władcy przyniosły pokój.Liczba mnoga w sensie „okres sprawowania władzy”.
Dlaczego ą zmienia się w ę?
To skutek dawnych procesów fonetycznych: oboczność ą ~ ę towarzyszy wielu polskim słowom, jak w parach „ręka – ręce” czy „wziąć – wezmę”. W przypadku rzeczownika „rząd” znaczenie decyduje, którą formę wybierzemy: rząd (władza) zachowuje -ą- (w rządzie), a rząd (szereg) tworzy -ę- (w rzędzie). Warto znać też zwrot „w pierwszym rzędzie”, który znaczy „przede wszystkim”. Pokrewne hasła: władza i państwo.
Jak powiedzieć „w grupie ministrów”: w rządzie czy w rzędzie?
W rządzie, bo chodzi o władzę wykonawczą. W rzędzie byłby szereg ludzi czy krzeseł.
Czy „rządy” i „rzędy” to to samo?
Nie. Rządy to okresy sprawowania władzy, a rzędy to szeregi ułożone obok siebie.