Nos: węch, nos statku i wiele wyrażeń
Nos to wystająca część twarzy, narząd węchu i oddychania. W przenośni także czubek pojazdu lub intuicja.
Nos pojawia się w polszczyźnie częściej, niż się zdaje. Jeśli ktoś ma nosa, wyczuwa okazje; jeśli ktoś kręci nosem, wyraża niezadowolenie, a jeśli ktoś zadziera nosa, jest zarozumiały. Anatomicznie to centrum węchu, a obok oka i ucha jeden z organów zmysłów, które nadają twarzy wyraz.
- Narząd węchu i oddychania. *Zatkał mi się nos.*
- Czubek pojazdu lub obuwia. *Nos samolotu wskazywał w niebo.*
- Intuicja (przenośnie). *Ma nosa do interesów.*
- Zarozumiałość (w zwrotach). *Zadziera nosa od momentu awansu.*
- Wystający kawałek czegoś (przenośnie). *Nos skały zasłaniał widok.*
Odmiana rzeczownika nos
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | nos | nosy |
| Dopełniacz | nosa | nosów |
| Celownik | nosowi | nosom |
| Biernik | nos | nosy |
| Narzędnik | nosem | nosami |
| Miejscownik | nosie | nosach |
Nos w zdaniach
- Mam to w nosie.Potoczne i dość stanowcze: nic mnie to nie obchodzi.
- Przyłapali go pod nosem szefa.„Pod nosem” znaczy w pobliżu, tuż obok.
- Dostał po nosie za swoją nieostrożność.Frazeologizm: poniósł karę lub porażkę.
Frazeologia i odmiana
- Mieć nosa — trafnie przewidywać.
- Kręcić nosem — okazywać niechęć, grymasić.
- Wodzić za nos — oszukiwać kogoś.
- Wetknąć nos w nie swoje sprawy — wtrącać się.
- Miejscownik. Mówimy *w nosie*, nie „w nosu”: po s pojawia się końcówka -ie, a wymowa zmiękcza się do [ś].
Czym różni się nos od noska?
Noska używamy zdrobniale i czule, zwykle mówiąc o dziecku. Nos jest formą neutralną.
Czy „nos” jest rzeczownikiem żywotnym?
Nie. To rzeczownik nieżywotny, więc biernik równa się mianownikowi: widzę nos, nie nosa.
Skąd wyrażenie „wodzić za nos”?
Według popularnego wyjaśnienia pochodzi z dawnych czasów, gdy prowadzono zwierzęta, na przykład niedźwiedzie, za kółko założone w nosie. Dziś znaczy: oszukiwać.