Dół, w dole i dołek: ó wymienne w praktyce
Dół to wykopana w ziemi jama albo najniższa część czegoś. W mowie potocznej oznacza też zły nastrój, czyli depresyjny dołek.
Dół to słowo o dwóch twarzach: dosłownej i emocjonalnej. Dół w ogrodzie można zasypać łopatą, ale dół emocjonalny znika znacznie wolniej. Pisownia z ó nie jest przypadkowa, bo w odmianie wraca zwykłe o.
- Wykopana jama. *Wykopali dół pod fundament.*
- Dolna część czegoś. *Dół spodni był poplamiony.*
- Kierunek w dół. *Zeszli w dół zbocza.*
- Zły nastrój (potocznie). *Mam dziś doła.*
Odmiana
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | dół | doły |
| Dopełniacz | dołu | dołów |
| Celownik | dołowi | dołom |
| Biernik | dół | doły |
| Narzędnik | dołem | dołami |
| Miejscownik | o dole | o dołach |
Dół w zdaniu
- Lis ukrył się w dole.Miejscownik: w dole, ó zmienia się w o.
- Mieszkają na dole, a my na piętrze.Przysłówek: na dole, w dół, z dołu.
- Ostatnio mam doła.Mieć doła to forma potoczna biernika.
Zwroty i zasada pisowni
Dół pisze się przez ó, bo w odmianie przechodzi w o: *w dole*, *dołek*, *dołować*, *dolny*. To klasyczne ó wymienne, które sprawdzamy w formach pokrewnych. Znane przysłowie ostrzega: Kto pod kim dołki kopie, ten sam w nie wpada. Czasownik *dołować* znaczy „przygnębiać”, więc zwrot mieć doła dotyczy smutku, a nie jamy w ziemi. Przeciwieństwo dołu w sensie dosłownym to góra, a najniższy punkt naczynia to dno.
Dlaczego dół pisze się przez ó?
Bo w odmianie wraca o: w dole, dołek, dolny.
Czym jest dołek w przysłowiu?
To mała jama, którą ktoś kopie jako pułapkę. W przenośni oznacza knucie intrygi przeciw komuś, dlatego przysłowie przestrzega przed szkodzeniem innym.