Ucho i uszy: dlaczego liczba mnoga ma dwie formy?
Ucho to narząd słuchu, a także część przedmiotu, np. kubka lub igły. Liczba mnoga zależy od znaczenia: uszy lub ucha.
Ucho to rzeczownik z nietypową odmianą. W liczbie mnogiej mówimy „uszy” o narządzie słuchu, ale „ucha” o uchwytach, na przykład kubka czy garnka. To jedna z ciekawszych pułapek polskiej gramatyki.
- Narząd słuchu. *Bolało go lewe ucho.*
- Uchwyt przedmiotu. *Ucho kubka się odłamało.*
- Otwór w igle. *Nitka nie mieści się w uchu igielnym.*
- Słuch (przenośnie). *Ma dobre ucho do muzyki.*
Odmiana
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga (narząd) |
|---|---|---|
| Mianownik | ucho | uszy |
| Dopełniacz | ucha | uszu |
| Celownik | uchu | uszom |
| Narzędnik | uchem | uszami |
| Miejscownik | uchu | uszach |
Przykłady użycia
- Szepnął jej coś na ucho.Zwrot „na ucho”, czyli cicho i poufnie.
- Zdarzyło się to na moich uszach.Liczba mnoga narządu.
- Wymieniłem ucho w starym kubku.W znaczeniu uchwytu liczba mnoga to „ucha”: dwa ucha filiżanki.
Frazeologia uszu i uchwytów
- Mówić na ucho — szeptać.
- Po uszy — całkowicie, np. *zakochany po uszy*.
- Wpuszczać jednym uchem, wypuszczać drugim — nie zważać na słowa.
- Nadstawiać uszu — uważnie słuchać.
- Ucho łączy się ze słuchem i ze zwykłym kubkiem, choć ten bywa ozdobiony uchem.
- Odrębną grupę tworzy zdrobnienie „uszko” (np. uszka do barszczu, czyli małe pierożki).
Czy „uszy” to jedyna poprawna forma?
Dla narządu tak. Dla uchwytów dopuszcza się też formę „ucha”, zwłaszcza w tekstach technicznych.
Dlaczego „ucho” jest rodzaju nijakiego?
Bo kończy się na -o, a nazwy części ciała w tej grupie, jak „oko”, mają podobny wzorzec. Liczba mnoga „uszy” wynika z dawnej odmiany dwojnej.
Co znaczy „ucho igielne”?
To otwór w igle, przez który przewleka się nitkę. Znane jest biblijne powiedzenie, że łatwiej wielbłądowi przejść przez ucho igielne, niż bogatemu wejść do nieba.