Wóz albo przewóz: skąd ten zwrot i dlaczego „ó” w „wóz”?

Wóz to pojazd na kołach, dawniej ciągnięty przez konia, dziś często potocznie po prostu samochód. Zwrot „wóz albo przewóz” znaczy „wszystko albo nic” – rozstrzygnie się albo pełnym powodzeniem, albo porażką. W tle czai się też ortograficzna zagadka: dlaczego „ó”?

• Pojazd zaprzęgowy. *Wóz drabiniasty wjechał na podwórze.*
• Potocznie: samochód lub pojazd służbowy. *Wóz strażacki dotarł w pięć minut.*
• Gwiazdozbiór (Wielki i Mały Wóz). *Wielki Wóz wskazuje drogę do Gwiazdy Polarnej.*
• Transmisja (wóz transmisyjny). *Wóz transmisyjny stał pod stadionem.*

Odmiana

Przykłady użycia

• Przyjechał własnym wozem, bo nie lubi komunikacji.Potoczne „wóz” w znaczeniu „samochód” jest neutralne, ale mniej formalne niż „auto”.
• Wóz strażacki z włączoną syreną minął skrzyżowanie.Pojazdy służb często nazywa się „wozami”: wóz bojowy, wóz policyjny.
• Postawił wszystko na jedną kartę – wóz albo przewóz.Zwrot potoczny, oznacza ryzykowny, rozstrzygający krok.

Dlaczego „ó” w słowie wóz?

To klasyczny przykład ó wymiennego. Pisownię sprawdzisz, szukając formy, w której pojawia się „o”: wóz – *wozu*, *wozem*, *wozić*. Skoro „ó” zmienia się w „o”, trzeba je napisać z kreską. Słowo pochodzi od prasłowiańskiego *vozъ*, związanego z czasownikiem „wieźć”. Dlatego bliskie sobie są wóz, wozić i przewóz. Zestaw „wóz” i koło kojarzy się nierozłącznie, tak jak współczesne auto wyparło dawny wóz z ulic.