Nóż: narzędzie, symbol i źródło kilku frazeologizmów
Nóż to narzędzie z ostrzem do cięcia, krojenia i obróbki, a także broń biała. W przenośni: nóż w plecy oznacza zdradę.
Nóż to jeden z najstarszych przedmiotów, jakie wymyślił człowiek. Dzięki ostrzu i rękojeści nóż kroi chleb, struga drewno, a w przenośni potrafi też zranić, zwłaszcza gdy ktoś wbija go w plecy. W polszczyźnie zrobił karierę w zwrotach o zdradzie i konflikcie, ale jego podstawowe miejsce jest w kuchni.
- Narzędzie z ostrzem. *Pokrój chleb nożem.*
- Broń biała. *Napastnik miał w ręku nóż.*
- Element urządzenia tnącego. *Nóż w maszynce do mięsa się stępił.*
- Symbol zdrady lub ataku (przenośnie). *Wbił mu nóż w plecy.*
Odmiana rzeczownika nóż
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | nóż | noże |
| Dopełniacz | noża | noży |
| Celownik | nożowi | nożom |
| Biernik | nóż | noże |
| Narzędnik | nożem | nożami |
| Miejscownik | nożu | nożach |
Nóż w zdaniach
- Są ze sobą na noże od lat.„Być na noże” znaczy: być śmiertelnie skłóconym.
- Nóż się w kieszeni otwiera, gdy to słyszę.Zwrot o silnym oburzeniu wobec niesprawiedliwości lub głupoty.
- Zakupiłem komplet noży kuchennych.Dopełniacz liczby mnogiej: noży, nie „nożów”.
Pisownia i wyrażenia
- Przemiana ó–o. W mianowniku piszemy ó, ale w innych formach jest o: nóż, noża, nożem.
- Nóż w plecy. Zdrada ze strony kogoś zaufanego.
- Przyłożyć nóż do gardła. Wymusić coś groźbą lub presją.
- Jak nożem uciął. Nagle, bez przejścia: *Ból ustał jak nożem uciął.*
- Pokrewne słowa. *Nożyk, nożyczki, nożownik.* Zwróć uwagę, że nożyce i nożyczki mają ten sam rdzeń.
Czy mówi się „nożów” czy „noży”?
Poprawna jest forma „noży”. Wyrażenie „nożów” zdarza się w potocznej mowie, ale uchodzi za błąd.
Co znaczy „nóż się w kieszeni otwiera”?
To obrazowy sposób wyrażenia złości na niesprawiedliwość, głupotę lub bezczelność. Nikt nie ma na myśli dosłownego noża.