Czas, godzina, tempo: dlaczego polski czas to nie rosyjski czas
Czas to ciągłość następowania zdarzeń oraz miara ich trwania; także określony okres lub moment, a w gramatyce forma czasownika.
Czas to jedno z najczęstszych słów polszczyzny. Polski „czas” to także „czas” w gramatyce, a rosyjskie *czas* (час) znaczy „godzina” – klasyczny fałszywy przyjaciel Słowian. Opisuje trwanie, moment, okres, porę dnia i formę czasownika.
- Ciągłość następujących po sobie zdarzeń. *Czas płynie szybko.*
- Okres, moment. *Mam czas w piątek.*
- Epoka. *W czasach PRL kolejki były codziennością.*
- Forma czasownika. *Czas przeszły, teraźniejszy, przyszły.*
Odmiana
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik (co?) | czas | czasy |
| Dopełniacz (czego?) | czasu | czasów |
| Celownik (czemu?) | czasowi | czasom |
| Narzędnik (czym?) | czasem | czasami |
| Miejscownik (o czym?) | czasie | czasach |
| Wołacz (o!) | czasie | czasy |
Przykłady użycia
- Nie mam czasu, jestem spóźniony.Dopełniacz po „nie mam”.
- Dostarczono paczkę na czas.„Na czas” – punktualnie; „po czasie” – za późno.
- Czasem zostaję w domu na weekend.„Czasem” – przysłówek: od czasu do czasu.
Czasem, czasami i przysłowia
- Czasem / czasami – od czasu do czasu: *Czasem chodzę pieszo.*
- Czas to pieniądz – ostrzeżenie przed marnowaniem chwil.
- Czas leczy rany – ból z upływem czasu mija.
- Z czasem – po jakimś czasie: *Z czasem przywykł.*
- Pokrewne słowa: chwila, godzina.
- Pochodzenie. Słowo wywodzi się z prasłowiańskiego *časъ*, które w polszczyźnie oznacza ogół trwania, a w rosyjskim zawęziło się do jednej godziny.
- W gramatyce mówimy o czasie teraźniejszym, przeszłym i przyszłym; ten sam wyraz zatem opisuje i trwanie, i formę czasownika.
Czy czas i godzina to to samo?
Nie. Czas to pojęcie ogólne, a godzina to jednostka lub moment zegarowy.
Jak powiedzieć „spóźnić się”?
Przyjść po czasie albo za późno.
Czy „czasem” i „czasami” znaczą to samo?
Tak, oba to przysłówki: od czasu do czasu. „Czasami” brzmi nieco bardziej potocznie.