Szachy po polsku: pluralia tantum i król z Persji
Szachy to strategiczna gra planszowa dla dwóch osób, rozgrywana na szachownicy z sześćdziesięcioma czterema polami.
Szachy to gra, w której dwie strony poruszają figurami po szachownicy. Nazwa pochodzi od perskiego *šāh*, czyli „król”, a okrzyk *szach-mat* znaczył pierwotnie „król jest bezradny”. Po polsku słowo występuje wyłącznie w liczbie mnogiej, więc mówimy *gram w szachy*. Pokrewną w duchu grą na planszy jest klasyczna gra w warcaby, ale zasady szachów są znacznie bardziej złożone.
- Gra planszowa. *W niedzielę gramy w szachy.*
- Zestaw do gry. *Kupił drewniane szachy.*
- Szachować (czasownik). *Szachować przeciwnika znaczy trzymać go w niepewności.*
Odmiana rzeczownika (tylko liczba mnoga)
| Przypadek | Liczba mnoga | Przykład |
|---|---|---|
| Mianownik | szachy | Szachy są trudne. |
| Dopełniacz | szachów | Lekcja szachów. |
| Celownik | szachom | Poświęcił się szachom. |
| Biernik | szachy | Lubię szachy. |
| Narzędnik | szachami | Zajmuje się szachami. |
| Miejscownik | szachach | Zna się na szachach. |
Szachy w zdaniu
- Mistrz świata zagrał pierwsze partie w turnieju.Grę rozgrywa się w *partiach*, a tutaj w [turnieju](/dictionary/turniej).
- W szachach liczy się cierpliwość.Przyimek „w” + miejscownik liczby mnogiej.
- Po dwóch ruchach dostał szach-mata.Rzeczownik *szach-mat* w bierniku: *szach-mata*.
Szach, mat i szachować
- Szach oznacza zagrożenie króla, a mat – sytuację bez wyjścia. Zapis *szach-mat* łączy oba elementy; po polsku piszemy też *mat*.
- Przenośnie: *szachować* kogoś znaczy trzymać pod kontrolą, ograniczać jego ruchy, np. *szachować przeciwnika groźbą*; *być w szachu* to znaleźć się pod presją.
- Pułapka: rzeczownik *szachy* nie ma liczby pojedynczej; mówi się *partia szachów*, nie „jeden szach” w znaczeniu gry.
Dlaczego szachy to liczba mnoga?
Bo już w pierwotnych językach, a potem w polskim, nazwa gry oznaczała zbiór figur i ruchów, a nie jedną rzecz.
Czy w szachach liczy się bardziej pamięć, czy strategia?
Obie, ale zawodowi gracze podkreślają znajomość otwarć i planu gry; wspomaga je dobrze zorganizowana pamięć. Przydaje się też spojrzenie na króla i zagrożenia wokół niego.