Luz: wolna przestrzeń, bieg jałowy i życiowy spokój
Luz to wolna przestrzeń między dwiema częściami mechanizmu, ale też bieg jałowy w samochodzie i potocznie swoboda, brak napięcia.
Luz to rzeczownik techniczny, który zrobił karierę w mowie potocznej. Mechanik mówi o luzie, gdy część nie przylega do drugiej idealnie, a nastolatek, gdy chce powiedzieć „spokojnie”. Raz oznacza więc usterkę, raz stan ducha, w którym nic cię nie stresuje.
- Wolna przestrzeń między elementami. *Na kierownicy pojawił się luz.*
- Bieg jałowy w skrzyni biegów. *Wrzuć luz i zaciągnij ręczny.*
- Swoboda, brak napięcia (potocznie). *Na wakacjach chcę mieć luz.*
- Wykrzyknik „luz!” — spokojnie, bez nerwów. *Luz, wszystko pod kontrolą.*
Odmiana rzeczownika luz
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | luz | luzy |
| Dopełniacz | luzu | luzów |
| Celownik | luzowi | luzom |
| Biernik | luz | luzy |
| Narzędnik | luzem | luzami |
| Miejscownik | luzie | luzach |
Luz w praktyce
- Poszedłem na luzie, bez planu.Wyrażenie „na luzie” jest potoczne i znaczy „bez napięcia, bez pośpiechu”.
- Mechanik ustawił luz zaworowy.Specjalistyczne użycie z motoryzacji.
- Ziarno sprzedaje się luzem.„Luzem” to przysłówek: bez opakowania, w stanie sypkim.
Rodzina wyrazów i pisownia
- Luźny — przymiotnik; zwróć uwagę na ź: luz → luźny, jak *mróz → mroźny*.
- Wyluzować (się) — czasownik potoczny: odprężyć się.
- Luzować — w żegludze popuścić linę, w mowie potocznej także rozluźnić zasady.
- Przeciwieństwo: sztywność i napięcie, czyli to, co niesie ze sobą stres.
Skąd w słowie luźny litera ź?
To zmiękczenie: w rdzeniu luz przed końcówką -ny pojawia się ź, podobnie jak w parze *mróz → mroźny*.
Czy „luz” jest wulgarne?
Nie. To słowo potoczne, ale w pełni akceptowalne w zwykłej rozmowie. W tekstach urzędowych lepiej użyć słowa „swoboda”.
Co znaczy „luzem” w sklepie?
Że towar leży bez opakowania i odważa się go na miejscu, na przykład orzechy czy herbata.