Gwiazda na niebie i gwiazda na scenie: skąd to samo słowo?
Gwiazda to ciało niebieskie świecące własnym światłem, a w przenośni osoba bardzo popularna lub kształt o kilku ramionach.
Gwiazda świeci na niebie, a w przenośni także na ekranie lub scenie. Słońce jest gwiazdą, choć w codziennej mowie rzadko tak o nim myślimy, bo mamy dla niego osobne słowo. Na niebie widać ich tysiące, a nazwa pochodzi z bardzo starej warstwy słownictwa.
- Ciało niebieskie. *Gwiazdy tworzą konstelacje.*
- Znany artysta lub sportowiec. *Gwiazda filmowa przyjechała na festiwal.*
- Kształt o ramionach. *Narysuj pięcioramienną gwiazdę.*
- Odznaka na pagonie. *Kapitan nosi trzy gwiazdki.*
Odmiana przez przypadki
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | gwiazda | gwiazdy |
| Dopełniacz | gwiazdy | gwiazd |
| Celownik | gwieździe | gwiazdom |
| Biernik | gwiazdę | gwiazdy |
| Narzędnik | gwiazdą | gwiazdami |
| Miejscownik | o gwieździe | o gwiazdach |
Przykłady użycia
- Wieczorem na niebie pojawiła się pierwsza gwiazda.Nawiązanie do wigilijnego zwyczaju: pierwsza gwiazdka.
- Pomyślałam życzenie, patrząc w gwiazdy.Biernik liczby mnogiej równy mianownikowi.
- Była gwiazdą wieczoru.Narzędnik orzecznikowy: była gwiazdą.
Alternacja ia : ie i etymologia
- Prasłowiańskie *gvězda*: wywodzi się od rdzenia związanego ze światłem lub jasnością.
- Alternacja w celowniku i miejscowniku: *gwiazda → gwieździe*; zmienia się samogłoska (ia → ie) i spółgłoska (zd → źdz).
- Zdrobnienie: *gwiazdka*, od której pochodzi nazwa święta i prezentów gwiazdkowych.
- Gwiazdor to mężczyzna w roli gwiazdy; *gwiazdorzyć* — zachowywać się jak gwiazda. Zob. też słońce jako najbliższą nam gwiazdę.
Czy gwiazda i planeta to to samo?
Nie. Gwiazda świeci własnym światłem, a planeta odbija światło gwiazdy.
Dlaczego mówimy „gwieździe”, a nie „gwiazdzie”?
To regularna alternacja przed końcówką -e: samogłoska ia przechodzi w ie, a spółgłoska zd w źdz. Podobnie *miasto → w mieście*, *gniazdo → w gnieździe*.