Zwierzę, zwierzęta: nieregularna odmiana
Zwierzę to organizm żywy, który się porusza, odżywia się innymi organizmami i reaguje na bodźce. W szerszym sensie także o człowieku, gdy zachowuje się instynktownie.
Zwierzę to istota żywa, która nie jest rośliną, grzybem ani człowiekiem, choć biologicznie człowiek też do świata zwierząt należy. Odmiana tego słowa jest jedną z najbardziej nieregularnych w polszczyźnie: trzeba pamiętać o wstawkach „-ęci-” i „-ęt-”, a to zwierzę, zwierzęcia, zwierzęta. Przykładami są kot, ptak i lew.
- Organizm zwierzęcy. *W lesie żyje wiele dzikich zwierząt.*
- Zwierzę domowe. *Mają dwa zwierzęta: psa i chomika.*
- Człowiek okrutny (przenośnie). *Zachował się jak zwierzę.*
Odmiana rzeczownika
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | zwierzę | zwierzęta |
| Dopełniacz | zwierzęcia | zwierząt |
| Celownik | zwierzęciu | zwierzętom |
| Narzędnik | zwierzęciem | zwierzętami |
| Miejscownik | zwierzęciu | zwierzętach |
Zwierzę w zdaniu
- W schronisku pracuje się ze zwierzętami.Narzędnik liczby mnogiej: „ze zwierzętami”.
- Ten pies to bardzo mądre zwierzę.Wyraz neutralny, używany o gatunkach lub o jednym osobniku.
- Człowiek to zwierzę społeczne.Nawiązanie do Arystotelesowskiej formuły o człowieku jako istocie społecznej i politycznej.
Nieregularne końcówki i pochodzenie
- Wstawka: w liczbie pojedynczej (poza mianownikiem i biernikiem) pojawia się „-ęci-”: *zwierzęcia*, *zwierzęciu*. W liczbie mnogiej mamy „-ęt-”: *zwierzęta*, *zwierzętom*. Tak samo odmieniają się *dziecię*, *jagnię* i *szczenię*.
- Etymologia: od dawnego *zwierz*, które znaczyło „dzikie zwierzę, zwierzyna łowna”. Końcówka „-ę” w rzeczownikach nijakich często oznacza młode (*cielę*, *szczenię*), dlatego *zwierzę* powstało prawdopodobnie jako zdrobnienie od *zwierza*.
- Zwroty: *zwierzę domowe*, *zwierzę stadne*, *zwierzę laboratoryjne*; a o kimś pełnym instynktu mówi się „zwierzęcy”.
Czy mówi się „zwierzęta”, czy „zwierzęty”?
Poprawnie tylko „zwierzęta”. Forma „zwierzęty” to błąd, choć czasem słychać ją w mowie dzieci.
Czy człowiek jest zwierzęciem?
W biologii tak: należy do królestwa zwierząt, gromady ssaków. W mowie potocznej przeciwstawia się ludzi zwierzętom.