Szlaban: od niemieckiego Schlagbaum do „dostać szlaban”
Szlaban to opuszczana belka zamykająca przejazd kolejowy lub wjazd na teren; potocznie także zakaz nałożony na kogoś.
Szlaban przyszedł do polszczyzny z niemieckiego *Schlagbaum*, czyli „belka do uderzania”, „opuszczana belka”. Oryginalnie było to urządzenie zamykające drogę przed pojazdem, a dopiero z czasem słowo zaczęło oznaczać także zakaz. Dzisiaj spotykamy je przy torach, na parkingach i w szkołach. Dzieci słyszą natomiast, że „dostały szlaban”.
- Opuszczana belka. *Przejazd zamknięty, szlaban opuszczony.*
- Zakaz, kara (potocznie). *Dostałem szlaban na komputer.*
- Przeszkoda w przenośni. *Postawić szlaban plotkom.*
Odmiana
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | szlaban | szlabany |
| Dopełniacz | szlabanu | szlabanów |
| Celownik | szlabanowi | szlabanom |
| Narzędnik | szlabanem | szlabanami |
| Miejscownik | szlabanie | szlabanach |
Przykłady
- Pociąg przejechał, szlaban poszedł w górę.Dosłowne użycie na przejeździe kolejowym.
- Rodzice dali mi szlaban na wyjścia.Potocznie, o karze domowej; wyrażenie „dać szlaban” jest rozpowszechnione w całym kraju.
- Wjazd na parking zamyka szlaban.Nazwa urządzenia stoi w mianowniku, jeśli jest podmiotem.
Szlaban po polsku
- Szlaban kolejowy — zapora na przejeździe z sygnalizacją świetlną.
- Szlaban parkingowy — belka sterowana kartą lub biletem.
- Dać komuś szlaban — zakazać mu czegoś na jakiś czas.
- Postawić szlaban — stanowczo coś powstrzymać; zakaz jest znaczeniowo najbliższy, a granica kojarzy się z przejściem z podobnym urządzeniem.
Warto wiedzieć, że przy torach obowiązują przepisy: wolno przejeżdżać dopiero po całkowitym podniesieniu zapory, a objazd opuszczonego szlabanu grozi wysoką karą.
Czy „dostać szlaban” to wyrażenie oficjalne?
Nie. To potoczny zwrot, zwykle w rodzinie lub szkole. W tekstach urzędowych użyjemy słów „zakaz” lub „kara”.
Jak poprawnie napisać „szlaban”?
Przez „sz” i końcowe „n”: szlaban. W dopełniaczu mówimy „szlabanu”, nie „szlabana”.