Co znaczy krzyż? Symbol, ból pleców i ciężar do niesienia
Krzyż to znak w kształcie dwóch przecinających się belek, symbol chrześcijaństwa. Oznacza też dolną część pleców oraz przenośnie ciężkie doświadczenie.
Krzyż ma w polszczyźnie kilka zupełnie różnych znaczeń, od religijnego symbolu po dolegliwość kręgosłupa. Mówisz „bolą mnie krzyże” — a nikt nie myśli wtedy o kościele, tylko o odcinku lędźwiowym. Warto więc patrzeć na kontekst, bo to samo słowo opisuje przedmiot, część ciała i los.
- Znak i przedmiot kultu. *Nad drzwiami wisiał drewniany krzyż.* Najczęściej spotkasz go w kościele.
- Dolna część pleców (potocznie, zwykle l. mn.). *Po całym dniu przy komputerze bolą mnie krzyże.*
- Odznaczenie. *Krzyż Walecznych* to polskie odznaczenie wojskowe.
- Ciężkie doświadczenie (przenośnie). *Dźwigać swój krzyż* — znosić trudny los.
- Kształt skrzyżowania. *Szpital oznaczono zielonym krzyżem.*
Odmiana
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | krzyż | krzyże |
| Dopełniacz | krzyża | krzyży |
| Celownik | krzyżowi | krzyżom |
| Biernik | krzyż | krzyże |
| Narzędnik | krzyżem | krzyżami |
| Miejscownik | (o) krzyżu | (o) krzyżach |
Przykłady użycia
- Na górze stoi wielki krzyż widoczny z doliny.Znaczenie podstawowe, neutralne.
- Zdjął plecak i złapał się za krzyż.Potoczne określenie dolnej części pleców.
- Opieka nad chorym ojcem to jego krzyż.Przenośnia, styl podniosły lub literacki.
Skąd się wzięło słowo
Polskie krzyż to dawne zapożyczenie: przez czeskie *kříž* sięga staroniemieckiego *krūzi*, a to z kolei łaciny, od *crux*. Wyrażenie krzyżem leżeć znaczy modlić się z rękami rozłożonymi, a krzyżyk na drogę to ironiczne pożegnanie kogoś, kogo nie będzie nam brakowało. Pisownia: *krzyż* kończy się na ż, bo przy odmianie dostajemy *krzyża*, a nie *krzysz*.
Dlaczego mówi się „bolą mnie krzyże” w liczbie mnogiej?
To utrwalona forma potoczna. Używa się jej, mówiąc o dolnej części pleców, choć jest to jedna część ciała.
Czy krzyż i krzyżyk to to samo?
Krzyżyk to zdrobnienie. Oznacza mały krzyż albo znak „x”, stawiany w kratkach formularza.
Czy krzyż kończy się na ż, czy na sz?
Na ż. Na końcu słyszysz „sz”, ale odmiana (krzyża, krzyże) pokazuje, że w zapisie stoi ż.