Kodeks: od drewnianej tablicy do ustawy
Kodeks to zbiór przepisów prawa regulujących całą dziedzinę życia, np. Kodeks cywilny. Oznacza też zbiór zasad postępowania oraz starożytną księgę.
Kodeks to jedno z tych słów, których użycie zmieniało się wraz z historią. Łacińskie *codex* oznaczało pierwotnie pień drzewa, a potem drewnianą tabliczkę do pisania, z której powstała księga. Dziś najczęściej kojarzymy je z prawem, ale to tylko jedna z odnóg znaczeniowych.
- Ustawa regulująca całą dziedzinę prawa. *Kodeks karny przewiduje kary za kradzież.*
- Zbiór zasad postępowania. *Pracownicy muszą przestrzegać kodeksu etycznego.*
- Starożytna lub średniowieczna księga rękopiśmienna. *Biblioteka przechowuje średniowieczny kodeks z iluminacjami.*
Odmiana przez przypadki
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | kodeks | kodeksy |
| Dopełniacz | kodeksu | kodeksów |
| Celownik | kodeksowi | kodeksom |
| Biernik | kodeks | kodeksy |
| Narzędnik | kodeksem | kodeksami |
| Miejscownik | kodeksie | kodeksach |
Kodeks w zdaniu
- Zgodnie z kodeksem cywilnym umowę można zawrzeć ustnie.Rejestr urzędowy; małą literą przy opisowej nazwie.
- Złamał kodeks honorowy i stracił szacunek kolegów.Przenośnie: nieformalne reguły grupy.
- Przestrzegam kodeksu etycznego mojej firmy.Przymiotnik określa rodzaj kodeksu, tu: zasady etyczne.
Ciekawostki
- Wielka litera — piszemy Kodeks karny, gdy mamy na myśli konkretną ustawę, ale „kodeks etyczny firmy” małą literą.
- Kodeks drogowy — nazwa potoczna: formalnie obowiązuje ustawa Prawo o ruchu drogowym, a nie kodeks.
- Kodeks Napoleona — w Księstwie Warszawskim w 1808 roku wprowadzono francuski kodeks cywilny, który na ziemiach polskich obowiązywał wiele lat.
W zwykłej rozmowie słowo „kodeks” bywa też używane żartobliwie, na przykład „kodeks rodzinny” albo „kodeks kolegi”, gdy mowa o niepisanych zasadach, których wszyscy się trzymają.
Czym kodeks różni się od ustawy?
Kodeks to szczególna ustawa, która porządkuje całą dziedzinę, np. cywilną lub karną, a zwykła ustawa dotyczy węższego zakresu.
Czy kodeks ma liczbę mnogą?
Tak: kodeksy, na przykład kodeksy etyczne różnych zawodów. Podstawowe zasady takich zbiorów bywają podobne.