Geniusz: człowiek czy dar? Dwa znaczenia jednego słowa
Geniusz to wybitnie utalentowany człowiek lub wyjątkowa zdolność twórcza. Słowo pochodzi z łaciny.
Geniusz to słowo, które może oznaczać zarówno osobę, jak i cechę. Mówimy „geniusz Chopina”, mając na myśli dar, ale też „Chopin był geniuszem”, czyli człowiekiem wybitnym. Najbliżej mu do talentu, choć geniusz oznacza znacznie wyższy poziom.
- Wybitnie zdolny człowiek. *Einstein był geniuszem fizyki.*
- Rzadki dar twórczy. *Geniusz Mozarta zachwyca do dziś.*
- Duch opiekuńczy (starożytność). *Rzymianie czcili geniusza rodziny.*
- Ironicznie: ktoś głupi. *No, geniusz z ciebie!*
- Wyjątkowa pomysłowość. *Wynalazek zdradzał geniusz konstruktora.*
Odmiana przez przypadki
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | geniusz | geniusze |
| Dopełniacz | geniusza | geniuszy |
| Celownik | geniuszowi | geniuszom |
| Biernik | geniusza | geniuszy |
| Narzędnik | geniuszem | geniuszami |
| Miejscownik | o geniuszu | o geniuszach |
Przykłady użycia
- Uważają go za geniusza matematyki.Biernik osobowy: geniusza.
- W dziecku widziano przyszłego geniusza.Dopełniacz po przymiotniku „przyszły”.
- Geniusze często bywają niezrozumiani.Liczba mnoga: geniusze (nie „geniusy”).
Starożytne korzenie
Łacińskie *genius* było bóstwem opiekuńczym, które towarzyszyło człowiekowi od urodzenia. Przez francuskie *génie* powstało angielskie *genie*, które pomieszało się z arabskim *dżinnem*. Dopiero w XVIII wieku „geniusz” zaczął oznaczać wybitny umysł. Pochodne: *genialny, genialnie*. Uwaga na pisownię: „geniusz” przez „sz”, nie „geniush”.
Czy każdy zdolny człowiek to geniusz?
Nie. Geniusz to wyjątkowy poziom, a zwykła zdolność to talent.
Czy „geniusz” jest przymiotnikiem?
Nie. Przymiotnik to „genialny”. „Geniusz” to rzeczownik.
Czy „geniusz” ma liczbę mnogą?
Tak: geniusze. Dopełniacz: geniuszy, bez „-ów”, bo rzeczownik kończy się na „sz”.
Czy geniusz może być żeński?
Rzeczownik jest rodzaju męskiego, ale odnosi się do kobiet i mężczyzn: „ona jest geniuszem”. Nie ma formy „geniuszka” w standardzie.
Jakie są pokrewne wyrazy?
Genialny, genialnie, genialność i genialista (rzadkie). Łączy je łaciński rdzeń *gen-*, związany z rodzeniem i zrodzeniem.