Umysł: gdzie kończy się mózg, a zaczyna myśl

Umysł brzmi trochę książkowo, ale przydaje się w codziennych zdaniach. Mózg to narząd, który można zważyć, a umysł to to, co ten narząd potrafi: myśleć, wyobrażać sobie, planować. Dlatego mówimy o umyśle ścisłym lub otwartym, nie o mózgu ścisłym.

• Zdolność myślenia. *Ma bystry umysł.*
• Sposób myślenia. *Umysł analityczny nie lubi chaosu.*
• Człowiek jako myśliciel. *Wybitne umysły epoki oświecenia.*
• Świadomość. *Coś przeszło mi przez umysł.*

Odmiana

Przykłady

• Ma umysł ścisły, więc świetnie liczy.Rodzaj męski; „ścisły” kontra „humanistyczny”.
• Trzeba mieć otwarty umysł.Zwrot o gotowości na nowe poglądy.
• W umyśle zobaczył już całą scenę.Miejscownik: „w umyśle” (nie „w umysłu”).

Słowo i jego rodzina

• Rdzeń -mysł- łączy to słowo z rodziną: myśl i *zamysł*, *przemysł*, *rozmyślać*.
• Wyraz zbudowano od rdzenia *-mysł-* z przedrostkiem *u-*.
• Bliskoznaczne są rozum i *intelekt*, ale „umysł” ma szersze, bardziej opisowe znaczenie.
• Pułapka pisowni: umysł, nie „umyśl”; w dopełniaczu umysłu.

Filozofowie od wieków spierają się, czy umysł można sprowadzić do pracy neuronów. Psychologia mówi o procesach poznawczych: uwadze, pamięci i myśleniu. Poza nauką słowo funkcjonuje w powiedzeniach, jak „zdrowy na umyśle” czy „umysł nie spoczywa”, i nie traci przy tym swojej książkowej godności.