Dziób: ptasi, okrętowy i… dziobak
Dziób to twarda, rogowa część głowy ptaka służąca do chwytania pokarmu. W żegludze i lotnictwie dziób oznacza także przednią część statku lub samolotu.
Dziób to rzadki przypadek słowa, które opisuje jednocześnie ptaka i statek. Od tego rzeczownika pochodzi czasownik „dziobać”, a nazwa jednego z dziwniejszych zwierząt, dziobaka, bierze się właśnie z dzioba.
- Rogowa część głowy ptaka. *Bocian trzyma w dziobie żabę.*
- Przód statku. *Dziób okrętu rozcinał fale.*
- Przednia część samolotu. *W dziobie samolotu mieści się radar.*
- Potocznie: usta (obraźliwie). *Zamknij dziób!*
Odmiana
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | dziób | dzioby |
| Dopełniacz | dzioba | dziobów |
| Celownik | dziobowi | dziobom |
| Narzędnik | dziobem | dziobami |
| Miejscownik | dziobie | dziobach |
Przykłady użycia
- Sroka niosła w dziobie błyszczący drobiazg.Neutralne, opis przyrody.
- Fala uderzyła w dziób łodzi.Termin żeglarski, przeciwieństwo „rufy”.
- Kaczka ma płaski dziób, a orzeł zakrzywiony.Kształt dzioba zależy od tego, czym ptak się żywi.
Pisownia i ciekawostki
Wymiana „ó” na „o” w odmianie (dziób — dzioba) tłumaczy pisownię, bo „ó” w mianowniku wraca do „o”. Zwierzę dziobak (ssak jajorodny z Australii) dostało nazwę właśnie od swojego płaskiego dzioba, który przypomina kacze. Dwa ważne słowa pokrewne w tym kręgu to ptak i okręt. Czasownik *dziobać* oznacza uderzać dziobem albo, żartobliwie, jeść bez apetytu.
Dziób ptaka jest dopasowany do pokarmu: dzięcioł kuje w korze krótkim, mocnym dziobem, kolibry mają długie, cienkie dzioby do nektaru, a pelikan łowi ryby, korzystając z workowatej skóry pod dziobem.
Czym różni się dziób od rufy?
Dziób jest przodem statku, a rufa tyłem. Tak samo działa to w łodziach i okrętach.
Czy „dziób” to obraźliwe słowo?
Tylko w znaczeniu „usta”. W znaczeniu ptasim lub żeglarskim jest zupełnie neutralne.