Żyła – naczynie krwionośne i czasownik w jednym
Żyła to naczynie krwionośne doprowadzające krew do serca, ale także pokład kopaliny, linka wędkarska oraz potocznie skąpiec. Żyła to też forma czasownika „żyć”.
Żyła zaskakuje, bo ten sam zapis ma co najmniej dwie niepowiązane tożsamości. Rzeczownik oznacza naczynie w ciele, a czasownik opisuje kobietę, która dawniej żyła. Kontekst zawsze rozstrzyga, a w piśmie pomaga tylko znajomość końcówek: rzeczownik odmienia się przez przypadki, czasownik przez rodzaje i liczby. Wyraz *żyłka* (zdrobnienie) ma własne życie w słownictwie wędkarskim i krawieckim.
- Naczynie krwionośne. *Pielęgniarka wbiła igłę w żyłę.*
- Pokład kopaliny. *Odkryto nową żyłę złota.*
- Włókno lub nić (żyłka). *Wędkarz zmienił żyłkę.*
- Skąpiec (pot.). *Nigdy nie dołoży ani grosza, taka z niego żyła.*
- Czasownik „żyć”, czas przeszły, ona. *Babcia żyła skromnie.*
Odmiana
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | żyła | żyły |
| Dopełniacz | żyły | żył |
| Celownik | żyle | żyłom |
| Narzędnik | żyłą | żyłami |
| Miejscownik | żyle | żyłach |
Przykłady użycia
- Pobrali krew z żyły w zgięciu łokcia.Najczęstsze znaczenie medyczne.
- Z tej inwestycji zrobiła żyłę złota.Przenośnia: źródło dużych zysków.
- Żyła spokojnie, bez pośpiechu.Czasownik: o kobiecie, czas przeszły od „żyć”.
Żyła w zwrotach
- Żyła złota – ktoś lub coś, co przynosi duże dochody.
- Wypruwać sobie żyły – bardzo ciężko pracować.
- Mieć żyłkę do czegoś – mieć zdolności lub zamiłowanie.
- Krew ścina się w żyłach – o ogromnym przerażeniu.
- Żyły prowadzą krew do serca, a tętnice w odwrotną stronę. Rdzeń ż- ma wspólny z czasownikiem *żyć*.
Czy żyła i tętnica to to samo?
Nie. Żyły przynoszą krew do serca, a tętnice ją z niego odprowadzają.
Czy „żyła” o człowieku jest obraźliwa?
Potocznie tak: „żyła” to nieładne określenie skąpca. Mów ostrożnie.