Ząb, zęby, zębów: odmiana i idiomy ze słowem ząb
Ząb to twardy element jamy ustnej służący do gryzienia, a także wystający element narzędzia lub koła, np. ząb piły.
Ząb to twardy element uzębienia, ale polszczyzna używa go znacznie szerzej niż stomatolog. Każdy, kto zjadł na czymś zęby, wie, że ząb potrafi być synonimem doświadczenia. Słowo kryje także ciekawą alternację samogłosek nosowych.
- Element uzębienia. *Wyrwano mi ząb mądrości.*
- Wystający element narzędzia. *Brakuje jednego zęba w pile.*
- Wypustka koła zębatego. *Koło ma czterdzieści zębów.*
- W przenośni: ślad upływu czasu. *Ząb czasu nadgryzł mury zamku.*
Odmiana
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik (co?) | ząb | zęby |
| Dopełniacz (czego?) | zęba | zębów |
| Celownik (czemu?) | zębowi | zębom |
| Narzędnik (czym?) | zębem | zębami |
| Miejscownik (o czym?) | zębie | zębach |
| Wołacz (o!) | zębie | zęby |
Przykłady użycia
- Boli mnie ząb od wczoraj.W liczbie pojedynczej zwykle chodzi o konkretny ząb, w mnogiej o całe uzębienie.
- Zęby zjadł na tej robocie.Frazeologizm „zjeść na czymś zęby” znaczy mieć duże doświadczenie.
- Jest uzbrojony po zęby.Stały związek: „po zęby” – całkowicie, w pełni.
Skąd zmiana ą w ę i inne ciekawostki
- Alternacja ą–ę. W mianowniku piszemy „ząb”, w innych formach „zęba”, „zęby”. Podobna wymiana jest w parze „gęś – gąska”.
- Pokrewieństwo z angielskim. Praindoeuropejski rdzeń *ǵómbʰos*, od którego pochodzi „ząb”, dał w językach germańskich także angielskie *comb* (grzebień).
- Związki frazeologiczne: *mieć na kogoś ząb* (żywić urazę), *oko za oko, ząb za ząb*, *zacisnąć zęby* (wytrzymać).
- Pokrewne słowa: usta, uśmiech.
Ile zębów ma dorosły człowiek?
Zwykle trzydzieści dwa, razem z czterema zębami mądrości, czyli ósemkami.
Co znaczy „mieć na kogoś ząb”?
Żywić do kogoś urazę i planować zemstę albo chociaż odwet.