Szczur: zwierzę, przysłowie i trudne rz
Szczur to średniej wielkości gryzoń o długim, łysym ogonie, żyjący często w pobliżu ludzi; w przenośni człowiek nieuczciwy lub tchórzliwy.
Szczur to gryzoń, który towarzyszy ludziom od tysiącleci, często niechciany. W przysłowiu szczury pierwsze opuszczają tonący okręt, co dziś odnosi się do ludzi uciekających przed kłopotami. Słowo ma pochodzenie prasłowiańskie. Z kolei mysz, choć bliska rodzinnie, jest znacznie mniejsza i zwykle bardziej akceptowana jako domowy gość.
- Gryzoń. *Szczur wędrowny mieszka w kanałach.*
- Zwierzę domowe. *Szczur ozdobny jest bardzo inteligentny.*
- Człowiek nieuczciwy (przenośnie, obraźliwie). *Okazał się zwykłym szczurem.*
Odmiana rzeczownika (rodzaj męskozwierzęcy)
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | szczur | szczury |
| Dopełniacz | szczura | szczurów |
| Celownik | szczurowi | szczurom |
| Biernik | szczura | szczury |
| Narzędnik | szczurem | szczurami |
| Miejscownik | szczurze | szczurach |
| Wołacz | szczurze! | szczury! |
Szczur w zdaniu
- Widzieliśmy szczura w piwnicy.Biernik rzeczownika żywotnego równa się dopełniaczowi: *szczura*.
- Opowiadał o szczurach w średniowiecznym mieście.Miejscownik liczby mnogiej: *o szczurach*.
- Szczurze, wynocha z mojej kuchni!Wołacz bywa używany żartobliwie lub w złości.
Szczur, szczurołap i pisownia
- Szczurołap to postać z legendy o mieście Hameln, który wypędził szczury za pomocą fletu. W polszczyźnie słowo funkcjonuje też w przenośni.
- Pisownia: *szcz* to spółgłoska z dwóch liter: *sz* i *cz* dają razem dźwięk [ʃtʃ]. Alternacja *r – rz* pojawia się w *szczurze*, nie „szczure”.
- Uwaga: nazwanie człowieka szczurem jest obraźliwe; o ludziach używa się też bardziej neutralnego *tchórz*, zob. tchórz.
Czy szczur i mysz to to samo?
Nie. Szczur jest większy i ma dłuższy, łysy ogon; mysz mieści się w dłoni i ma mniejsze uszy.
Skąd się wzięło przysłowie o tonącym okręcie?
Marynarze zauważyli, że szczury opuszczają statek przed katastrofą, więc uciekające szczury stały się zapowiedzią kłopotów.