Dzień: najczęstsza nieregularność w polskiej odmianie
Dzień to okres od świtu do zmroku albo doba, czyli dwadzieścia cztery godziny. Rzeczownik ma nieregularną odmianę: dzień, dnia, dniu.
Dzień to jedno z pierwszych słów, które poznaje się po polsku. Mało kto zauważa, że odmienia się nieregularnie: w mianowniku mamy „dzień”, ale w pozostałych przypadkach „dnia”, „dniu”, „dniem”.
- Jasna część doby. *W dzień pada śnieg, w nocy mróz.*
- Doba, 24 godziny. *Podróż zajęła mi trzy dni.*
- Konkretna data lub święto. *Dzień Matki obchodzimy w maju.*
Odmiana
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | dzień | dni |
| Dopełniacz | dnia | dni |
| Celownik | dniowi | dniom |
| Narzędnik | dniem | dniami |
| Miejscownik | dniu | dniach |
Przykłady użycia
- Dzień dobry, jak się dziś pani miewa?Grzeczny zwrot na powitanie, używany do wieczora.
- Z dnia na dzień zrobiło się chłodniej.Wyrażenie „z dnia na dzień” oznacza „nagle”.
- W ostatnim dniu urlopu wróciliśmy do domu.Miejscownik: „w dniu”, nie „w dzień” przy dacie.
Dzień, doba i noc
Polszczyzna odróżnia dzień (jasna część doby) od doby (pełne 24 godziny), choć w rozmowie oba słowa bywają mieszane: „trzy dni urlopu”, „trzy doby w drodze”. Powitanie dzień dobry wypowiadamy zwykle do wczesnego wieczoru, a potem mówimy „dobry wieczór”. Przeciwieństwem jest noc, a dłuższą jednostką tydzień. Rdzeń „dn” widać też w słowach *dniówka*, *codzienny* i *dniami i nocami*.
Ciekawe są też zwroty: w biały dzień (jawnie, publicznie), dzień jak co dzień (zwyczajny), Dzień Dziecka (1 czerwca) i na drugi dzień (następnego). Kto ma „zły dzień”, to znaczy, że wszystko idzie mu źle.
Dlaczego mówimy „dnia”, a nie „dzienia”?
To skutek historycznego wypadnięcia samogłoski w odmianie. Podobnie jest w słowie „sen — snu”.
Czy „dzień dobry” można mówić wieczorem?
Zwykle do końca popołudnia, około 17–18, potem stosuje się „dobry wieczór”. W części regionów i wśród młodych granice są elastyczniejsze.