Wijs: verstandig, een melodie en een werkwoordsmodus
Wijs is verstandig, een melodie, een manier of een grammaticale modus. Het woord heeft meerdere betekenissen en een bekende uitdrukking: 'uit zijn wijs brengen'.
Wijs is een woord met vier gezichten. Wie 'uit zijn wijs wordt gebracht', raakt de draad of de melodie kwijt, en wie 'wijs wordt uit iets', begrijpt het eindelijk. Het draait om oordeelsvermogen, maar ook om muziek en grammatica.
- Verstandig, met inzicht (bijvoeglijk). *Een wijs besluit.*
- Melodie. *Op de wijs van dat oude liedje.*
- Manier (verouderd). *Op deze wijs.*
- Werkwoordsmodus. *De gebiedende wijs.*
- Antoniem: dwaas. Wie niet wijs is, noemen we dwaas.
Vormen
| Vorm | Woord | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Bijvoeglijk | wijs, wijze | Een wijze raad. |
| Vergrotende trap | wijzer | Wijzer na schade. |
| Overtreffende trap | wijste (verbogen) | De wijste keuze. |
| Zelfstandig | de wijs | De wijs van het lied. |
| Modus | aantonende wijs | Hij loopt. |
Voorbeeldzinnen
- Het was niet erg wijs om zo laat nog te vertrekken.Beleefd, licht afkeurend.
- Hij raakte helemaal uit zijn wijs door de vraag.Idioom: in de war gebracht.
- Ik word niet wijs uit die brief.Betekent 'niet begrijpen'; ook in Vlaanderen gangbaar.
Wijs en wijze
*Wijs* en wijze zijn nauw verwant. Het bijvoeglijk naamwoord heeft de vorm *wijze* voor verbogen gebruik: *een wijze man*. De manier of melodie heet *de wijs*; de *wijze* is het meer moderne woord voor 'manier'. In de grammatica heet een modus een wijs: de *aantonende*, *gebiedende* en *aanvoegende* wijs, soms aangevuld met de *voorwaardelijke*. Het woord hangt samen met *wijzen* (aanwijzen) en Duits *weise*; wie wijs is, 'weet' de weg. Een bekend gezegde luidt: *Door schade en schande wordt men wijs*.
Is 'wijs' hetzelfde als slim?
Niet precies. Wijs gaat over inzicht en oordeelsvermogen; slim over snel denken.
Wat betekent 'iemand wijsmaken'?
Iemand iets laten geloven wat niet waar is. 'Dat moet je mij niet wijsmaken' betekent: dat geloof ik niet.