Wijze: een manier, een wijs man en een verbogen bijvoeglijk naamwoord
Wijze is een zelfstandig naamwoord voor manier of werkwijze, en de verbogen vorm van het bijvoeglijk naamwoord wijs. De wijze betekent ook een verstandig man of vrouw.
Het woord wijze kent drie hoofdgebruiken, en dat zorgt geregeld voor verwarring. Het is een manier van doen, de verbogen vorm van 'wijs' en een aanduiding voor iemand met veel levenswijsheid. De context geeft altijd uitsluitsel: 'op deze wijze' gaat over een manier, 'een wijze raad' over verstand.
- Manier waarop iets gebeurt. *Op deze wijze lossen we het op.*
- Bijvoeglijk naamwoord (verbogen). *Een wijze keuze.*
- Zelfstandig naamwoord voor iemand met inzicht. *De wijze sprak weinig, maar iedereen luisterde.*
- In vaste verbinding. *Bij wijze van grap* betekent 'als grap'.
Vormen
| Kenmerk | Vorm | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Zelfstandig (manier) | de wijze | De wijze van betalen. |
| Meervoud | wijzen | Op veel wijzen. |
| Bijvoeglijk | wijze | Een wijze man. |
| Vergrotende trap | wijzer | Een wijzere keuze. |
| Overtreffende trap | wijste | De wijste van allemaal. |
Voorbeelden uit het dagelijks gebruik
- Op welke wijze wil je betalen?Zakelijk en neutraal; in België net zo gebruikelijk.
- Bij wijze van uitzondering mag je blijven.Vaste formulering voor 'als uitzondering'.
- De drie wijzen uit het Oosten brachten geschenken.Verwijzing naar het kerstverhaal.
Wijze, wijs en wijsheid
Het zelfstandig naamwoord is verwant aan wijs in alle betekenissen: verstandig, maar ook de manier waarop je iets zegt of zingt. De wijze heeft zich dus vertakt in een manier en een eigenschap. Wie goed oplet, ziet ook het verband met kennis: een wijs persoon heeft niet alleen kennis, maar weet er iets mee te doen. In de grammatica spreek je van de 'aantonende wijs' of 'gebiedende wijs', wat een vorm van het werkwoord aanduidt.
Is wijze hetzelfde als manier?
Meestal wel. Wijze klinkt iets formeler dan manier en komt vaak voor in vaste uitdrukkingen.
Schrijf je 'een wijze vrouw' met -e?
Ja. Het bijvoeglijk naamwoord wijs krijgt een -e bij een de-woord ('een wijze vrouw') en bij een het-woord met een lidwoord ('het wijze besluit').