Wymiar: długość, wysokość, a może wymiar sprawiedliwości?
Wymiar to miara rozciągłości przedmiotu, czyli jego długość, szerokość lub wysokość. W przenośni oznacza też zakres, rozmiar, sposób ujęcia sprawy albo sposób wymierzenia kary.
Wymiar pojawia się zarówno w geometrii, jak i w prawie, a nawet w rozmowach o życiu. Mówimy o trzech wymiarach przestrzeni, o wymiarze godzin w szkole i o wymiarze sprawiedliwości. Wspólny rdzeń to czasownik „mierzyć” i rzeczownik „miara”.
- Rozciągłość w przestrzeni. *Wymiary pokoju to cztery na pięć metrów.*
- Zakres lub rozmiar czegoś. *Pracuję w pełnym wymiarze czasu.* Zobacz też rozmiar.
- Perspektywa, aspekt. *Ta decyzja ma wymiar moralny.*
- Fizyka i matematyka. *Czas bywa nazywany czwartym wymiarem.*
Odmiana rzeczownika wymiar
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | wymiar | wymiary |
| Dopełniacz | wymiaru | wymiarów |
| Celownik | wymiarowi | wymiarom |
| Biernik | wymiar | wymiary |
| Narzędnik | wymiarem | wymiarami |
| Miejscownik | wymiarze | wymiarach |
Wymiar w zdaniu
- Podaj dokładne wymiary okna.Zwykle w liczbie mnogiej, gdy chodzi o długość, szerokość i wysokość.
- Wykładowca pracuje w wymiarze pół etatu.Miejscownik: w wymiarze; r przechodzi w rz.
- Sprawa ma wymiar międzynarodowy.Przenośnia: wymiar = aspekt, zakres.
Wymiar a rozmiar, miara i kara
- Rozmiar to wielkość, zwłaszcza ubrania lub buta: *rozmiar M*. Wymiar to bardziej konkretna miara jednej linii, na przykład wysokości.
- „Wymiar sprawiedliwości” oznacza system sądów i prokuratury; to stały związek, nie da się go zastąpić słowem „rozmiar”.
- Czasownik wymierzyć znaczy ustalić karę: *sąd wymierzył grzywnę*, lub dokonać pomiaru. Dlatego rzeczownik „wymiar kary” ma uzasadnienie.
- Nie mylimy go z wymierać (znikać), które pochodzi od zupełnie innego rdzenia: „mrzeć”, czyli umierać.
- Rdzeń „mier-” kryje się w słowach „miara”, „mierzyć”, „wymiar” i „zamiar”.
Ile wymiarów ma przestrzeń?
W potocznym rozumieniu trzy: długość, szerokość i wysokość. W fizyce teoretycznej do tego dołącza się czas, a w matematyce możliwe są przestrzenie o dowolnej liczbie wymiarów.
Czy „w pełnym wymiarze” to poprawne wyrażenie?
Tak, to utrwalony zwrot: praca w pełnym wymiarze godzin albo urlop w pełnym wymiarze. Oznacza w całości, bez skrótów.