Wyjątek potwierdza regułę. Naprawdę?
Wyjątek to przypadek, który odbiega od reguły, a także fragment wyjęty z większej całości, na przykład z dokumentu albo książki.
Wyjątek to rzecz, która nie mieści się w zasadzie. Przysłowie „wyjątek potwierdza regułę” nie znaczy, że wyjątki dowodzą słuszności reguły, tylko że istnienie zastrzeżenia świadczy o tym, że reguła obowiązuje w pozostałych przypadkach. Najbliższa reguła to zasada.
- Odstępstwo od reguły. *W polskiej ortografii zasada ma wiele wyjątków.*
- Fragment tekstu (rzadziej). *W książce zamieszczono wyjątki z listów.*
- Błąd programu w informatyce. *Funkcja zgłasza wyjątek, gdy plik nie istnieje.*
Odmiana rzeczownika
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | wyjątek | wyjątki |
| Dopełniacz | wyjątku | wyjątków |
| Celownik | wyjątkowi | wyjątkom |
| Narzędnik | wyjątkiem | wyjątkami |
| Miejscownik | wyjątku | wyjątkach |
Wyjątek w zdaniu
- Wszyscy przyszli, z wyjątkiem Marka.Po „z wyjątkiem” stoi dopełniacz, nie mianownik.
- Ta zasada obowiązuje wszystkich bez wyjątku.Przyimek „bez” również wymaga dopełniacza.
- Zrobię dla ciebie wyjątek, ale tylko dziś.Zwrot „zrobić wyjątek” jest neutralny i bardzo częsty.
Skąd ta maksyma i jak tego używać
- Łaciński źródłosłów: przysłowie nawiązuje do średniowiecznej maksymy prawniczej *exceptio probat regulam*; pierwotnie dotyczyła wyłączeń w przepisach.
- Przymiotnik: *wyjątkowy* znaczy „niezwykły” (*wyjątkowo piękna pogoda*) albo „odbiegający od normy”.
- Uwaga: w języku potocznym „wyjątek” nie jest synonimem „błędu”, a w programowaniu bywa używany wprost jako angielskie *exception*. Programista mówi wtedy o „obsłudze wyjątków”, czyli o kodzie, który reaguje na sytuację nietypową.
Czy poprawne jest „z wyjątkiem że”?
Lepiej napisać: „z tą różnicą, że” albo „oprócz tego, że”. Po „z wyjątkiem” wstawiamy rzeczownik w dopełniaczu.
Co to znaczy „wyjątek od reguły”?
Przypadek niepasujący do zasady. Wymieniamy go osobno, bo nie da się go wytłumaczyć ogólnym przepisem.