Wujek: od „wuja” po „wujka Google”
Wujek to brat matki, a także mąż siostry rodziców. Używa się go też jako czułego zwrotu do starszego znajomego rodziny.
Wujek wszedł do polszczyzny jako zdrobnienie od starszego *wuj*. Dziś to w praktyce główna forma: „wuj” pozostaje w tekstach formalnych i dawnych, a w domu wszyscy mają wujków. W języku polskim rozróżnia się wuja i stryja.
- Brat matki. *Wujek z Krakowa przyjeżdża na święta.*
- Mąż siostry rodziców. *Wujek Staszek jest mężem cioci.*
- Zwrot grzecznościowy. *Dziękuję, wujku!*
- Potocznie. *Wujek Google* — wyszukiwarka, która wie wszystko.
Odmiana
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | wujek | wujkowie |
| Dopełniacz | wujka | wujków |
| Celownik | wujkowi | wujkom |
| Biernik | wujka | wujków |
| Narzędnik | wujkiem | wujkami |
| Miejscownik | wujku | wujkach |
Przykłady
- Wujek zabrał nas na ryby.Rzeczownik rodzaju męskiego osobowego.
- Zadzwoń do wujka Marka.Przed imieniem „wujka” w dopełniaczu.
- Mam trzech wujków.Liczba mnoga: „wujków” zamiast „wujki”.
Rodzina i frazeologia
- Wuj — forma podstawowa, dziś rzadsza w mowie; wujaszek — zdrobnienie czułe.
- Stryj — brat ojca; wuj — brat matki; polszczyzna tego nie łączy.
- Odpowiednik żeński: ciocia, a dzieci wujka to kuzyni.
- Wujek dobra rada — osoba, która daje niechciane rady.
Terminologia pokrewieństwa w polskim jest bardziej szczegółowa niż w angielskim, w którym jedno słowo *uncle* obejmuje wszystkich wujów i stryjów. Dla Polaka różnica jest oczywista. Dlatego tłumacze często dodają objaśnienie, o którego wuja chodzi, zwłaszcza w tekstach rodzinnych.
Wujek bywa też postacią literacką i filmową. Pojawia się jako dobroduszny opiekun, jak w opowieściach dla dzieci, a czasem jako ktoś, kto zawsze wie lepiej. W reklamach często występuje „wujek Zdzisio” czy podobny typ, który ma przekonać odbiorców do marki.
Czy „wujek” może być wołaczem?
Tak: „wujku!” to forma bezpośredniego zwracania się do kogoś.
Czym się różni wujek od stryja?
Wujek jest bratem matki, stryj bratem ojca.