Działo czy dzieło? Dwa słowa z jednego rdzenia
Działo to duża broń palna, wystrzeliwująca pociski, czyli armata. W przenośni także bardzo mocne uderzenie piłki albo strumień wody.
Działo jest słowem wojskowym i jednocześnie jednym z najczęściej mylonych z innymi. Działo i dzieło wywodzą się z tego samego prasłowiańskiego rdzenia *dělo*, „praca, czyn”, ale rozeszły się w znaczeniu: jedno to broń, drugie to utwór.
- Broń artyleryjska. *Dział używano w oblężeniach.*
- Wielka armata (przenośnie). *Wystawili ciężkie działa.*
- Armata salutowa lub ozdobna. *Z działa oddano salut na cześć gości.*
- Silne uderzenie (potocznie). *Huknął z dwudziestu metrów jak z działa.*
Odmiana (rodzaj nijaki)
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| Mianownik | działo | działa |
| Dopełniacz | działa | dział |
| Celownik | działu | działom |
| Narzędnik | działem | działami |
| Miejscownik | dziale | działach |
| Wołacz | działo! | działa! |
Przykłady użycia
- Na wzgórzu ustawiono działa przeciwlotnicze.Znaczenie wojskowe, użycie w liczbie mnogiej.
- Armia wycofała się, gdy zabrakło amunicji do dział.Dopełniacz l. mn.: dział.
- Muzeum wystawiło stare działo z czasów bitwy pod Grunwaldem.Obiekt historyczny; zobacz [armia](/dictionary/armia) i [bitwa](/dictionary/bitwa).
Trzy łatwe do pomylenia słowa
- Działo – broń lub (rzadko) czyn; w liczbie mnogiej *działa*.
- Dzieło – utwór, praca, wytwór; *dzieło sztuki*.
- Dział – wydzielona część firmy lub gazety; *dział sprzedaży*.
- Działanie – akcja albo operacja matematyczna; *działanie leku*.
Czy działo ma związek z działaniem?
Tak, wszystkie te słowa mają wspólny rdzeń związany z pracą i czynem.
Czy działo i armata to to samo?
W polszczyźnie potocznej tak, ale armata to starszy, ciężki rodzaj działa.
Dlaczego pisze się dział, a nie dzieł?
Bo to inne słowo: dział to wydzielona część, a dzieł to dopełniacz od dzieło.