Ciemno: kiedy brakuje światła i jak stopniować to słowo
Ciemno to brak światła albo ciemna barwa. Jako przysłówek opisuje miejsce lub porę dnia, a jako rzeczownik – ciemną barwę lub ciemne miejsce.
Słowo ciemno opisuje sytuację, w której nie ma dość światła, ale potrafi też mówić o barwie. Ciemno jest krewnym ćmy: oba wyrazy wywodzą się z tego samego prasłowiańskiego rdzenia oznaczającego mrok. Na co dzień łatwo je pomylić z przymiotnikiem *ciemny*, choć w zdaniu pełnią inne role.
- Brak światła. *Na dworze było już ciemno.*
- Ciemna barwa. *Ubrała się ciemno, bo szła na pogrzeb.*
- Nieprzejrzysta sytuacja (przenośnie). *Co do jego planów – ciemno jak w nocy.*
- Pora po zachodzie słońca. *Wróć do domu, zanim zrobi się ciemno.*
Odmiana i stopniowanie
| Forma | Zapis | Uwaga |
|---|---|---|
| Przymiotnik, r. męski | ciemny | ciemny pokój |
| Przymiotnik, r. żeński | ciemna | ciemna noc |
| Przymiotnik, r. nijaki | ciemne | ciemne okno |
| Stopień wyższy | ciemniejszy / ciemniej | przysłówek: ciemniej |
| Stopień najwyższy | najciemniejszy / najciemniej | najciemniejszy kąt |
Jak używać w zdaniu
- W piwnicy było tak ciemno, że nie widziałem własnej ręki.Orzeczenie bezpodmiotowe: ciemno jest, bez osoby, która „jest ciemna”.
- Wolę ciemno ubierać się zimą.Przysłówek przy czasowniku – potocznie, ale poprawnie.
- Nie świeć latarką, bo będzie jeszcze ciemniej.Stopień wyższy przysłówka tworzymy końcówką -iej.
Skąd się wzięło i co z tego wynika
- Pochodzenie. Prasłowiańskie *tьma* dało *ćmę*, *ciemność* i *ciemny*.
- Przysłowie. *Najciemniej pod latarnią* – to, co tuż obok, najłatwiej przeoczyć.
- Frazeologia. *Ciemno choć oko wykol* – tak ciemno, że nic nie widać.
- Przeciwieństwo. Jasno, a w tematyce pory dnia także światło i dzień.
Czy ciemno to przymiotnik?
Nie, to przysłówek (lub orzeczenie bezpodmiotowe). Przymiotnik ma formę ciemny, ciemna, ciemne.
Czy ćma ma coś wspólnego z ciemnością?
Tak. Owada nazwano od ciemności, a rdzeń jest ten sam co w słowie ciemno. Dziś kojarzysz noc z ćmami całkiem naturalnie.