Gezegde: spreuk, uitspraak en deel van de zin
Een gezegde is een vaste uitdrukking of spreuk die een wijsheid bevat. In de grammatica is het gezegde het deel van de zin met het werkwoord.
Een gezegde is iets wat men zegt, maar het woord heeft twee heel verschillende betekenissen. In de volksmond is het een vaste uitdrukking vol levenswijsheid; in de zinsontleding is het het deel van de zin dat vertelt wat het onderwerp doet. Wie op school ontleedt, kent het van het woord onderwerp en gezegde.
- Uitdrukking of spreuk. *Zoals het gezegde luidt: wie wat bewaart, die heeft wat.*
- Grammaticaal gezegde. *In de zin De hond blaft is blaft het gezegde.*
- Zeggingen, uitspraak. *Dat oude gezegde klopt nog steeds.*
- Verkorte uitspraak. *Het gezegde van de dag staat op de scheurkalender.*
Vormen
| Vorm | Woord | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Lidwoord | het gezegde | Het gezegde klopt. |
| Meervoud | gezegden | Er zijn mooie gezegden. |
| Verkleinwoord | gezegdetje | Een gezegdetje van opa. |
| Grammatica | werkwoordelijk gezegde | Hij heeft gewerkt. |
| Grammatica | naamwoordelijk gezegde | Zij is lerares. |
Voorbeelden
- Het gezegde luidt: oost, west, thuis best.Spreuk als citaat; het gezegde luidt leidt een vaste uitdrukking in.
- Zoek in de zin het onderwerp en het gezegde.Schooltaal bij zinsontleding.
- Het oude gezegde is nog altijd waar.Neutraal en wat plechtig.
Gezegde in de zinsontleding
In de zinsontleding is het gezegde het deel dat de handeling of toestand beschrijft. Het kan werkwoordelijk zijn (*de bakker bakt*) of naamwoordelijk, met een koppelwerkwoord (*de bakker is moe*). Het bevat altijd minstens een werkwoord. Een gezegde in de zin van vaste uitdrukking verschilt van een spreekwoord: een spreekwoord is een volledige zin met een wijze les, een gezegde kan ook een beeldspraak of korte vorm zijn. Een spreuk staat daar dichtbij en draagt vaak een raad of wijsheid. Alle drie horen tot de volkstaal en klinken in gesprekken en op kalenders door.
Wat is het verschil tussen gezegde en spreekwoord?
Een spreekwoord is een volledige zin met een les, een gezegde kan korter zijn.
Hoort er altijd een werkwoord in het gezegde?
Ja, het gezegde bevat minstens één werkwoord.